۳۷۶. مقدمه پنجاه و شش

زبانه‏های آتش جنگ جهانی اول در عرصه‏های گوناگون، زیربنای زندگانی مردم بسیاری در جهان را دگرگون کرد که از جمله در حوزه سیاست موجب ظهور نخستین دولت سوسیالیستی قدرتمند شد. این تحول در محدوده تولید و تکنیک و اقتصاد حتی بسیار عمیق‏تر بود. جنگ به کشورهای بزرگ تعلیم داد که دوران صرف سرمایه در تجمع‏های غول آسای بافت فاستونی، ریسیدن نخ، ریختن شمع و تصفیه شکر و بافت پارچه و کار روی چرم و غیره به پایان رسیده و در نتیجه ساخت اتومبیل و تانک و نفربر و هواپیما را به صنعت و تولید نخست کشورهای متروپل تبدیل کرد. آموزگار جنگ جهانی اول با نمایش میلیون‏ها جنازه انسانی اهمیت برتری نظامی و تأثیر ابزارهای جدید جنگی و اهمیت ارتباطات و اطلاعات را برای حضور و بقا در کلنی قدرت‏های بزرگ جهانی تعلیم داد.

در کم‏تر از یک دهه ماشین‏آلات تولید کهنه را به سرزمین‏هایی از کره تا شیلی روانه کردند که از کم‏ترین صورت‏های زیربنایی یعنی نیروی برق بهره می‏بردند. اشراف و زمین‏داران هندی، ژاپنی و کره‏ای از زمین جدا شدند و ذخیره‏های خود را در کارگاه‏های وارداتی صنایع به کار انداختند. اما سهم ایران از این فرصت طلایی تاریخ، که به صورت کارخانجات پارچه و پتو‏بافی و چای خشک‏کنی و عمل‏آوری چرم و قند و ملزومات اولیه و ابتدایی بود، به محض ورود به ایران یک سره به چنگال رضاشاه افتاد و به جای اشراف و سرمایه‏داران ملی در اختیار شاه قرار گرفت. وی آن‏ها را به املاک و دیگر دارایی‏های خانواده پهلوی افزود که به صورت تشکیلات اداری دولتی درآمد و در نتیجه سرمایه‏داری ملی از دسترسی به آن محروم شد. حاصل این اقدام حریصانه و ابلهانه رضاشاه فرصت رشد صنعتی را از زمین‏داران ایران گرفت و سرمایه آن‏ها را به

سوی تجارت راند. ضایعه‏ای که تبعات و عوارض ویرانگر آن تا هم امروز و تا زمانی که رفتارهای شبه رضاشاهی از این سرزمین برنیفتد، همچنان گریبان‏گیر پیشرفت مردم این سرزمین خواهد بود.